Vertaling versus moderne Engelse klassiekers: het verschil begrijpen

Een klassieker „in vertaling” en een klassieker „in modern Engels” zijn niet hetzelfde product. De ene overbrugt talen – Tolstoj’s Russisch naar het Engels. De andere blijft in het Engels en overbrugt tijd, door Shakespeare’s archaïsche formulering om te zetten naar die van vandaag. Koop de verkeerde en je hebt een probleem opgelost dat je niet had.

Twee taken, één verwarrend woord: Vertaling vs. Modernisering

Het woord „vertaling” verhult twee verschillende taken, en de verwarring kost je bij de kassa. De eerste taak is interlinguaal. Iemand reproduceert een buitenlands origineel in het Engels. Homerus’ Grieks, Tolstoj’s Russisch, Cervantes’ Spaans, Murasaki’s Japans, Confucius’ klassiek Chinees – niets ervan bestaat in het Engels totdat een vertaler het laat bestaan.

De tweede taak is intralinguaal. Chaucer, Shakespeare en de dichter van Beowulf schreven al in het Engels – alleen niet in het Engels dat jij spreekt. Hun archaïsche formulering omzetten naar hedendaags Engels is modernisering, geen vertaling. Dezelfde taal, een ander eeuw. Als je het volledige verslag van die operatie wilt, leggen we dat uit in onze analyse van wat een gemoderniseerde klassieker eigenlijk is.

Dit is waarom het onderscheid je geld kost. Een lezer die de twee verwart, stapt een boekwinkel binnen en vraagt om „een goede vertaling van Hamlet”. Die bestaat niet, want Hamlet is in het Engels geschreven. Wat ze willen, is een editie in modern Engels. Andere schap, andere belofte.

Een vertaling verplaatst een boek tussen talen; een modernisering verplaatst een boek door de tijd binnen één taal.

Dan is er de vervaging. Chaucer’s Middelengels staat zo ver af van modern Engels dat een „gemoderniseerde” Canterbury Tales leest als een vertaling. Dezelfde taal op papier, vreemde taal in het lezen. Houd dat even vast. Het doorbreekt de duidelijke regel, en de eerlijke gids geeft het toe.

De 30-Seconden Test: Is Jouw Klassieker Oorspronkelijk in het Engels?

Stel één vraag voordat je koopt en je weet op welk schap je staat: is dit boek in het Engels geschreven? Zo ja, dan heb je te maken met modernisering. Zo nee, dan heb je te maken met vertaling. Die ene splitsing bepaalt welke selectiecriteria überhaupt op jou van toepassing zijn.

Pas de uitgewerkte gevallen toe en het klikt:

• De Odyssee – Oudgrieks. Je hebt te maken met vertaling.
• Hamlet – Vroegmodern Engels. Je hebt te maken met modernisering.
• Misdaad en Straf – Russisch. Je hebt te maken met vertaling.
• The Canterbury Tales – Middelengels. Het vervagingsgeval.

De logica van de vervaging is het uitwerken waard. Middelengels is technisch gezien dezelfde taal als de onze, maar de afstand is zo groot dat een gemoderniseerde Chaucer het werk van een vertaling doet – woordenschat aanvullen, grammatica oplossen, ritme heropbouwen. Afstand, niet taalfamilie, duwt een werk binnen dezelfde taal naar vertaalgebied.

Dus de test is geen partytruc. Het vertelt je of je zoekt naar de naam en aanpak van een vertaler, of naar de balans van een moderniseerder tussen trouw en leesbaarheid. Twee aankoopbeslissingen vermomd als één.

Tonen, Niet Vertellen: Dezelfde Passage Over Edities Heen

Leg drie versies van één werk naast elkaar en het spectrum van trouw versus leesbaarheid is geen theorie meer. Neem de opening van de Odyssee – Homerus die de Muse vraagt te zingen over zijn held. Richmond Lattimore’s versie uit 1965 volgt de Griekse lijn voor lijn, waarbij de epische woordvolgorde en het gewicht behouden blijven, zelfs als dat ten koste gaat van een beetje soepelheid. Robert Fitzgerald’s versie uit 1961 versoepelt de letterlijke greep om de poëzie en het momentum van het vers te beschermen. Emily Wilson’s Odyssee uit 2017 is vlak en modern, in strikte jambische pentameter, met nadruk op tempo en eenvoudige dictie. Drie benaderingen van één passage, geen objectief de beste, elk geschikt voor verschillende leesdoelen. (Vergelijk de daadwerkelijke openingszinnen in elke genoemde editie voordat je koopt – dat is het punt van het benoemen ervan.)

Merk de update op. Wilson’s Odyssee uit 2017 en haar recentere Ilias behandelden een andere behoefte – een hedendaagse lezer die tempo en duidelijkheid wil zonder cartooneske simplificatie. Nieuwer is niet inherent beter; nieuwere vertalingen dienen andere leesbehoeften. Drie vertalers, drie verdedigbare antwoorden, geen „beste”.

De moderniseringskant werkt op dezelfde manier. Open Hamlet in zijn Vroegmoderne Engelse versie. „To be, or not to be” overleeft prima, maar het archaïsche woord bourn – een oude term voor grens – struikelt veel lezers in de beroemde regels over het land waaruit geen reiziger terugkeert. Een tegenoverliggende vertaling in modern Engels behoudt de betekenis en geeft je de archaïsche woordenschat op dezelfde pagina. Onze casestudy over het moderniseren van Shakespeare zonder de stem te vernietigen verklaart precies waar die afweging zit.

En dit is geen Grieks-Romeins verhaal. Misdaad en Straf leest anders in Constance Garnett’s Engelse versie uit 1914 dan in Richard Pevear en Larissa Volokhonsky’s versie uit 1993 – lezers die de twee vergelijken beschrijven Garnett vaak als het vloeiendere, Edwardiaans klinkende Engels en Pevear en Volokhonsky als de meer letterlijke, ruwere weergave, hoewel welke je verkiest een echte kwestie van smaak is. De Kroniek van Genji is vele malen vertaald, elke versie draagt zijn eigen idee van het boek met zich mee. De les herhaalt zich over talen heen: de naam die aan een vertaling is verbonden, is geen formaliteit, het is de leeservaring.

Eén regel houdt dit allemaal samen. Citeer een specifieke genoemde editie of citeer helemaal niet. Een generiek toegeschreven vertaling is een vertaling die je niet kunt vertrouwen.

De Mythe die Lezers Geld Kost: 'Ouder Klinkt Authentieker'

De duurste misvatting hier is dat een oudere Engelse vertaling „dichter” bij het oorspronkelijke oude origineel klinkt. Dat is niet zo. Het origineel en zijn vertaling verouderen op aparte klokken. Zoals een eenvoudige samenvatting van het probleem stelt, kan een brontekst nog steeds modern klinken in zijn eigen taal, terwijl een oude Engelse vertaling gedateerd klinkt.

De King James Bijbel is een nuttige illustratie. Het leest „Shakespeareaans”, maar niet omdat het oude Hebreeuws en Grieks op het Elizabethaanse Engels leek. De vertalers grepen naar een opzettelijk formeel, verheven register en leunden op Tyndale en eerdere zestiende-eeuwse Engelse versies, dus de tekst uit 1611 klonk waarschijnlijk zelfs in zijn eigen tijd een beetje ouderwets. De archaïsche smaak is een keuze van register, gelaagd bovenop bronteksten die veel ouder zijn en er helemaal niet zo klinken.

Een oude Engelse vertaling kan gedateerder klinken dan het vreemde origineel waaruit het voortkwam, omdat de twee teksten op aparte klokken verouderen.

Dat is ook waarom ze blijven hertalen. Niet volgens een schema. Het verslag van hertalingen toont „zeer weinig regelmaat, en nogal onvoorspelbare hiaten, sprongen of versnellingen”, zoals The Conversation opmerkt. Elke generatie herleest de klassiekers met een eigen oor, en het oude Engels verslijt sneller dan het origineel.

Het gevecht om trouw heeft diepe wortels, en het is nooit beslist. In de vroege jaren 1700 stonden verdedigers van een letterlijke Homerus en verdedigers van een vrije elkaar tegenover in de ruzie die bekend staat als de querelle d'Homère, een afsplitsing van de bredere querelle des anciens et des modernes. Dat argument werd niet zozeer opgelost als wel verdaagd. Elke hertaling heropent het – en dat is gezond, niet gênant.

Tegenargument: 'Als Het Niet de Originele Taal Is, Waarom Zou Je Je Druk Maken?'

Het puristische bezwaar verdient een eerlijke hoorzitting. Je leest altijd iemands interpretatie, dus is een vertaling niet gewoon een minderwaardig, tweedehands boek? Als je Dostojevski’s Russisch niet kunt lezen, lees je dan niet meer Garnett of Pevear dan Dostojevski?

Gedeeltelijk wel – en dat is het punt, niet de fout. Vertaling is hoe klassiekers altijd zijn gereisd. In vroegmoderne Groot-Brittannië circuleerden klassieke edities in Latijn, Oudgrieks en Engels naast elkaar, soms met een Latijnse vertaling naast het origineel gedrukt. Meertalige toegang was geen compromis. Het was de normale manier van lezen.

Emily Wilson omschrijft het ambacht als „een flexibele, creatieve oefening” in plaats van cryptografie. Interpretatie is een kenmerk, geen verraad. Elke vertaler maakt keuzes, en die keuzes zijn het boek dat je krijgt te lezen. Het alternatief voor het lezen van iemands keuzes is niets lezen.

Elke vertaling weigeren die je niet in het origineel kunt lezen, is geen zuiverheid – het is kiezen om het hele boek te verliezen in plaats van een deel ervan.

Dus weeg het eerlijk. Ja, je verliest iets bij het overbruggen van talen – wat textuur, wat muziek. Weigeren helemaal te lezen verliest alles. En dit is niets vergelijkbaar met abridgement, dat stilletjes scènes en plot schrapt: vertaling behoudt het hele boek, terwijl abridgement stilletjes delen ervan schrapt – een verschil in intentie, niet alleen in graad. Als dat onderscheid voor jou belangrijk is – en dat zou het moeten zijn – lees dan onze gids over wanneer een kortere editie helpt en wanneer het je bestolen.

Hoe Te Kiezen Zonder Verbrand te Worden: Een Koperschecklist

De copyrightpagina vertelt je meer dan de kaft ooit zal doen. Voordat je iets koopt, definieer je doel. Verifieer dan wat de editie werkelijk is.

Begin met het doel, want dat beslist alles wat volgt. Studeren voor een cursus pleit voor een letterlijke vertaling die je kunt vergelijken met citaten. Een eerste lezing van een moeilijk boek pleit voor leesbaarheid. Een herlezing van iets waar je van houdt, kan een versie rechtvaardigen die risico’s neemt. Hetzelfde boek, drie verschillende juiste antwoorden.

Controleer dan de copyrightpagina en lees de kleine lettertjes. „Vertaald”, „gemoderniseerd” en „ingekort” zijn drie verschillende beloften – en slechts één daarvan kan stilletjes de plot veranderen. Een modernisering is niet het origineel; het is het origineel opnieuw gekleed in huidig Engels. Een inkorting is helemaal niet het hele boek.

De copyrightpagina vertelt je meer dan de kaft: 'vertaald', 'gemoderniseerd' en 'ingekort' zijn drie verschillende beloften, en slechts één kan stilletjes de plot veranderen.

Zoek de vertaler op en hun verklaarde aanpak. De naam op de kaft verandert het boek – Lattimore, Fitzgerald en Wilson geven je drie werkelijk verschillende Odysseeën, geen objectief beter dan de andere. Het is een beetje als verschillende regisseurs die dezelfde roman aanpassen; de bron blijft, de film niet. Maar neem een merk van een serie niet als garantie voor een bepaalde stijl – imprints variëren titel per titel en vertaler per vertaler, dus beoordeel de specifieke editie in je hand, niet het label op de rug.

Probeer indien mogelijk dezelfde passage uit twee edities. We hebben het allemaal – het exemplaar van Misdaad en Straf dat bij hoofdstuk drie in de kast staat, de rug amper gebroken. Voor een moeilijke klassieker waar je eerder van afgestapt bent, kan een editie in modern Engels de toegangspoort zijn die je door de deur krijgt. Dat is het kader voor de modern-Engelse klassiekers van DreamSquare: een toegankelijkheidsoprit voor een eerste kennismaking, geen substituut voor een wetenschappelijke vertaling. Een bijbehorend audioboek verlaagt de drempel verder; sommige van deze werken beter voorgelezen dan op papier.

Niets hiervan produceert een „perfecte” versie, omdat die niet bestaat.

Dus voer de reeks uit en doe niet alsof het anders is. Stel de vraag Engels of niet, match het editiestype aan je doel, verifieer de copyrightpagina, steekproef een passage – koop dan. Als je een langere lijst samenstelt, is ons leesplan voor vijftig klassiekers een redelijk startpunt.

Veelgestelde Vragen

Wat is het verschil tussen een vertaalde klassieker en een „in modern Engels”?

Een vertaalde klassieker heeft een taalbarrière overschreden: iemand heeft Homerus’ Grieks of Tolstoj’s Russisch naar het Engels gebracht dat nooit eerder bestond. Een klassieker in modern Engels is nooit uit het Engels verdwenen – het is geschreven in een oudere vorm van de taal, zoals die van Shakespeare of Chaucer, en bijgewerkt naar de woorden die je nu gebruikt. Kort gezegd: vertaling koopt je de aanpak van een vertaler, modernisering koopt je de balans van een revisor tussen trouw en leesbaarheid. Twee schappen, twee verschillende aankopen.

Is het lezen van Shakespeare in modern Engels valsspelen, of is het hetzelfde als een vertaling?

Geen van beide. Shakespeare schreef in het Engels, dus niets wordt „vertaald” – een redacteur moderniseert het, vervangt vroegmoderne formuleringen zoals bourn door woorden die je niet plotseling stoppen. Het is niet de originele tekst en het is ook geen mindere kopie; het is een herbekleding die de toegangsdrempel verlaagt. Beschouw het als een ingang tot een moeilijk toneelstuk, niet als een permanente vervanging van de regels die Shakespeare daadwerkelijk schreef.

Hoe weet ik of een editie is vertaald, gemoderniseerd of ingekort voordat ik het koop?

Sla de copyrightpagina om – de kaft liegt door nalatigheid, de kleine lettertjes niet. Er wordt één van de drie beloften genoemd: „vertaald door”, „gemoderniseerd”, of „ingekort”. Alleen inkorting verwijdert stilletjes de plot, dus dat is het woord om naar te zoeken. En een aanwijzing: als het boek oorspronkelijk in het Engels was, is een „vertaling” label eigenlijk modernisering die de verkeerde naam draagt. Zoek vervolgens de genoemde vertaler of redacteur op en hun verklaarde aanpak voordat je je committeert.